Pandemia COVID-19, agresja Rosji na Ukrainę i powódź na południu Polski we wrześniu 2024 r. obnażyły jedną prawidłowość: centralne systemy zarządzania kryzysowego są niezbędne, ale za wolne wobec potrzeb pojawiających się w ciągu godzin. W lukę tę wchodzą lokalne społeczności — fundacje, parafie, kibice, lokalny biznes, krawcowe szyjące maseczki w prywatnych mieszkaniach. Wsparcie lokalnych społeczności dla szpitali w kryzysie to nie publicystyka, to twarda infrastruktura — z ramami prawnymi (ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie), procedurami i policzalnymi efektami. Sama WOŚP w okresie pandemii przekazała szpitalom sprzęt o wartości blisko 48,8 mln zł, a Caritas Polska na pomoc powodzianom z 2024 r. zarezerwowała 75 mln zł.
Kluczowe wnioski
- W okresie pandemii COVID-19 Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy przekazała polskim szpitalom wyposażenie o wartości 48 765 372 zł, w tym 200 łóżek intensywnej terapii, 34 respiratory i 2,6 mln maseczek chirurgicznych.
- Caritas Polska po powodzi z września 2024 r. uruchomiła program o wartości 75 mln zł i zmobilizowała ponad 4000 wolontariuszy w struktury 44 Caritas Diecezjalnych.
- Według CBOS w 2024 r. 40% Polaków angażowało się w pracę organizacji obywatelskich, ale tylko 10% wykonywało pracę wolontariacką — to niewykorzystany kapitał, który szpital może aktywować przez formalne porozumienie.
- Zgodnie z art. 42 ust. 1 pkt 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie podmioty lecznicze mogą legalnie i bezpośrednio korzystać ze świadczeń wolontariuszy — z obowiązkiem zawarcia porozumienia pisemnego po 30 dniach współpracy.
Czym jest lokalne wsparcie szpitala w kryzysie i kto może je organizować?
Lokalne wsparcie szpitala w kryzysie to skoordynowane, oddolne działania mieszkańców, organizacji pozarządowych, lokalnego biznesu i samorządu, które uzupełniają — a nie zastępują — finansowanie z NFZ i wsparcie z budżetu wojewody. Podstawą prawną jest ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1491), która w art. 42 ust. 1 pkt 3 wprost wskazuje podmioty lecznicze jako uprawnione do korzystania ze świadczeń wolontariuszy.
W praktyce wsparcie przybiera cztery formy:
- Wolontariat osobowy — krawcowe szyjące maseczki, harcerze pomagający na SOR-ach, studenci kierunków medycznych
- Darowizny rzeczowe — sprzęt medyczny, środki ochrony osobistej, żywność dla personelu, urządzenia diagnostyczne
- Darowizny finansowe — zbiórki publiczne, środki z fundacji przyszpitalnych, granty od lokalnych firm
- Wsparcie usługowe — bezpłatne transporty, użyczenie szwalni, hotele dla personelu medycznego, posiłki
Każda z tych form wymaga innej formalizacji prawnej — od porozumienia wolontariackiego po umowę darowizny i odpowiednie ujęcie księgowe.
Polskie kryzysy 2020–2024: co realnie zrobiły lokalne społeczności?
W ciągu pięciu lat polskie szpitale i placówki opiekuńcze przeszły przez trzy fale szoków o różnym charakterze. Skala wsparcia oddolnego była mierzalna i — przy uwzględnieniu, że to środki uzupełniające — niebagatelna.
| Kryzys | Okres | Kluczowi koordynatorzy | Wartość / skala wsparcia |
|---|---|---|---|
| Pandemia COVID-19 (I fala) | III–VII 2020 | WOŚP, NGO lokalne, parafie | WOŚP: sprzęt za 48 765 372 zł, w tym 200 łóżek IT, 34 respiratory, 2,6 mln maseczek |
| Pandemia COVID-19 (II fala) | X 2020 – III 2021 | WOŚP, Fundusz Interwencyjny | Sprzęt jesień 2020: 20 829 223 zł; Fundusz Interwencyjny zebrał 26 195 451 zł |
| Pandemia — szycie maseczek | III–VI 2020 | NGO regionalne, harcerze, krawcowe | Tylko Pomorze: ponad 70 000 maseczek od tysięcy wolontariuszy |
| Wojna w Ukrainie | od II 2022 | PAH, Caritas, samorządy | Pomoc trafiła do ponad 1 mln uchodźców, w tym wsparcie placówek medycznych przyjmujących pacjentów ukraińskich |
| Powódź na południu Polski | IX 2024 – nadal | Caritas Polska: program 75 mln zł, 4000+ wolontariuszy, ZHP, samorządy | Wrocław: 1,5 mln zł od Rady Miejskiej dla 3 gmin; huby pomocy w Opolu, Wrocławiu, Wałbrzychu |
Trzy obserwacje, które dyrektor placówki powinien zapamiętać.
Po pierwsze — szybkość. W marcu 2020 r., zanim państwo zorganizowało centralne zakupy, w Trójmieście zawiązała się koalicja czterech fundacji (Nielada Historia, 3maliny, Mewka, AID Ratunek) i akcja #ngosySZYJĄMASKI3city. W ciągu pierwszych dwóch tygodni uszyto i przekazano placówkom 22 718 maseczek, a po miesiącu — 70 000. Państwo nie zrobiłoby tego w tym tempie. Szczegółowe modele organizacyjne tej szybkiej koordynacji omawiamy w artykule o koordynacji wolontariatu w sytuacjach kryzysowych.
Po drugie — koordynacja, nie chaos. Caritas Polska zwołała sztab kryzysowy i spotkanie dyrektorów 44 Caritas Diecezjalnych pierwszego dnia powodzi, co umożliwiło natychmiastowe rozesłanie ludzi w teren. Lokalne struktury sieciowe to są aktywa.
Po trzecie — biznes się włącza. Już w marcu 2020 r. Agata Meble przekazała milion złotych, a w 2024 r. dziesiątki polskich firm uruchomiły programy wolontariatu pracowniczego. To stały trend — nie incydent.
Kto się angażuje? Mapa interesariuszy lokalnego wsparcia szpitala
Wsparcie lokalnej społeczności to nie monolit — to ekosystem z minimum siedmiu warstw interesariuszy. Dyrektor placówki, który chce zbudować trwałe partnerstwa, powinien zmapować każdą z nich.
Organizacje pozarządowe (NGO). WOŚP, Caritas, PAH, lokalne fundacje przyszpitalne — najsilniej zorganizowana warstwa. Mają konta zbiórek, status OPP, doświadczenie w logistyce.
Środowiska kibicowskie. Stereotyp stadionowego agresora rozmija się z rzeczywistością. Stowarzyszenia kibicowskie Lecha Poznań, Legii Warszawa, Cracovii, Lechii Gdańsk wielokrotnie organizowały zbiórki dla szpitali dziecięcych i hospicjów. Mają zasięg w social media, jakiego nie ma żadna instytucja.
Sportowcy i lokalne autorytety. Aukcje gadżetów ze znanymi sportowcami zimowymi i piłkarzami systematycznie multiplikują zbierane kwoty.
Lokalny biznes. Od dużych spółek (Heidelberg Materials Polska — 800 zł na pracownika na działania powodziowe 2024) po szwalnie i restauracje udostępniające zasoby pro bono.
Samorządy. Wrocław po powodzi 2024 r. uchwalił natychmiast 1,5 mln zł dla trzech gmin (Kłodzko, Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie) i uruchomił hub pomocowy w Tarczyński Arenie.
Harcerze (ZHP, ZHR). W 2020 r. Chorągiew Stołeczna ZHP uszyła i przekazała ponad 3000 maseczek dla 11 szpitali warszawskich; w 2024 r. ZHP ogłosiło alert „Nieść chętną pomoc” i zorganizowało rekrutację wolontariuszy spoza organizacji.
Parafie i wspólnoty religijne. Sieć Caritas obejmuje 44 diecezje i tysiące parafialnych zespołów charytatywnych — to najgęstsza sieć logistyczna w Polsce poza Pocztą Polską.
Jak prawnie sformalizować wolontariat w szpitalu? 5 kroków dla dyrektora
Dyrektor szpitala, który chce przyjąć wolontariuszy zgodnie z prawem, musi przejść przez pięć etapów. Pominięcie któregokolwiek naraża placówkę na odpowiedzialność prawną i finansową, a wolontariusza — na brak ochrony. Pełną instrukcję, jak prawnie sformalizować wolontariat w placówce, opisaliśmy w osobnym poradniku.
Krok 1 — Kwalifikacja zadań. Zidentyfikuj, które zadania mogą być wykonywane przez wolontariusza. Wolontariusz nie może wykonywać czynności zastrzeżonych dla zawodów medycznych. Może natomiast: prowadzić rejestrację, asystować przy karmieniu pacjentów na oddziałach opieki długoterminowej, organizować zajęcia dla dzieci hospitalizowanych, prowadzić dystrybucję darów rzeczowych, pomagać w sortowaniu odzieży barierowej.
Krok 2 — Porozumienie wolontariackie. Zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, jeżeli współpraca trwa dłużej niż 30 dni, porozumienie musi być zawarte na piśmie. Przy krótszej współpracy wystarczy forma ustna — ale i tak rekomenduje się pisemną. Porozumienie określa zakres, sposób i czas wykonywania świadczenia oraz postanowienia o rozwiązaniu.
Krok 3 — Ubezpieczenie NNW. Wolontariuszowi wykonującemu świadczenia przez okres nieprzekraczający 30 dni korzystający zapewnia ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków (art. 46 ust. 3 ustawy). Po 30 dniach wolontariusz objęty jest ubezpieczeniem na podstawie ustawy o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych — koszt po stronie szpitala.
Krok 4 — Informacja o ryzyku i BHP. Korzystający ma obowiązek poinformować wolontariusza o ryzyku związanym z wykonywanymi czynnościami oraz o zasadach bezpiecznej pracy. W kontekście szpitalnym oznacza to szkolenie z procedur higienicznych, użytkowania ŚOI i zachowania w strefach o podwyższonym ryzyku zakażeń.
Krok 5 — Zaświadczenia i ewidencja. Korzystający wystawia na żądanie wolontariusza pisemne zaświadczenie o wykonywaniu świadczeń. Prowadzenie ewidencji godzin wolontariatu jest dobrą praktyką dla celów sprawozdawczych i wizerunkowych placówki.
Czego potrzebuje szpital, a czego nie wolno przyjmować od wolontariuszy?
Lokalna ofiarność bywa niedopasowana do realnych potrzeb placówki. Dyrektor musi mieć przygotowaną listę „tak/nie”, którą udostępni publicznie — to oszczędza wszystkim czas.
| Co przyjmować | Czego nie przyjmować |
|---|---|
| Środki ochrony osobistej z aktualnymi atestami CE / deklaracjami zgodności | Maseczki domowej roboty bez atestu — tylko do użytku osobistego, nie dla personelu medycznego (zgodnie z wytycznymi GIS) |
| Nowy, fabrycznie zapakowany sprzęt jednorazowego użytku | Sprzęt medyczny używany bez dokumentacji serwisowej i atestów |
| Środki higieny osobistej dla pacjentów (mydło, szampony, ręczniki papierowe) | Leki — ich przyjmowanie wymaga osobnej procedury i ewidencji aptecznej |
| Posiłki dla personelu od certyfikowanych podmiotów cateringowych | Posiłki domowej roboty dla pacjentów (brak HACCP) |
| Sprzęt RTV/AGD do pokoi dziennych dla personelu i dzieci | Używana odzież bez prania przemysłowego |
| Darowizny finansowe — z umową darowizny i właściwym zaksięgowaniem | Darowizny finansowe „do ręki” bez dokumentacji |
| Czas wolontariusza po podpisaniu porozumienia | Pomoc bez formalizacji powyżej 30 dni współpracy |
Warto pamiętać, że w fazie ostrej kryzysu (np. powódź 2024) Caritas Polska wprost komunikował: „potrzebna jest pomoc rzeczowa od firm (ilości hurtowe), w tym momencie nie prowadzimy zbiórek rzeczowych od osób indywidualnych”. Komunikacja brzmiała brutalnie, ale zapobiegła zawaleniu się logistyki.
Dlaczego huby pomocy są skuteczniejsze niż transport bezpośredni? Lekcja z powodzi 2024
Po powodzi z września 2024 r. minister spraw wewnętrznych Tomasz Siemoniak wystosował publiczny apel: nie jedźcie bezpośrednio do miejscowości poszkodowanych, dostarczajcie pomoc do hubów w Opolu i Wrocławiu. Apel nie był uprzejmością — był ratunkiem dla logistyki kryzysu.
Konwoje pojazdów prywatnych blokowały drogi dojazdowe dla służb. Dary trafiające na rynek miejscowości zalanej leżały na placach, bo nikt nie miał czasu ich sortować. Dlatego powstała sieć hubów:
- Wrocław — Tarczyński Arena i Czasoprzestrzeń — przyjmowanie i sortowanie darów
- Opole — hub koordynacji wolontariatu, w tym wolontariuszy spoza ZHP zarejestrowanych przez harcerską ankietę online
- Wałbrzych — hub na terenie Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, czynny 24/7 od 16 września
- Mapa pomocy mapujpomoc.pl — narzędzie cyfrowe Fundacji To Proste, łączące potrzeby z ofertami pomocy
Dla dyrektora szpitala w regionie kryzysowym lekcja jest jednoznaczna: zawczasu wynegocjuj z najbliższym hubem dwustronną umowę o komunikacji potrzeb. Zgłoszenie potrzeby do huba w godzinę 1 kryzysu jest skuteczniejsze niż samodzielne kontaktowanie się z dziesiątkami darczyńców indywidualnych. Praktyczną stronę tego mechanizmu omawiamy w analizie roli koordynatora lokalnego w kryzysie.
Po co budować więź szpital–społeczność poza kryzysem? Twarde dane CBOS
Dyrektor, który czeka na kryzys, żeby zbudować lokalne partnerstwa, jest spóźniony o miesiące. Kapitał zaufania buduje się latami. Jak duża jest „rezerwa zaangażowania” w polskim społeczeństwie?
„Zaangażowanie w pracę organizacji obywatelskich deklaruje ponad dwie piąte Polaków (42%), tj. minimalnie więcej (o 2 punkty procentowe) niż w 2024 roku.”
— Źródło: CBOS, raport „Zaangażowanie w organizacje obywatelskie”, 2025
„W 2024 r. 72% Polaków przeznaczyło pieniądze na cele dobroczynne (…). 10% Polaków pracowało w 2024 r. jako wolontariusze, w tym 24% osób w wieku od 18 do 24 lat.”
— Źródło: CBOS, badanie „Aktualne problemy i wydarzenia”, styczeń 2025
Liczby te trzeba czytać razem z rankingiem World Giving Index 2024, w którym Polska zajęła 142. miejsce na świecie z wynikiem 15/100. Mamy kompetentnych, ale nielicznych aktywnych wolontariuszy. To znaczy, że konkurencja o ich czas jest realna — i szpital, który nie zbuduje atrakcyjnej propozycji wartości, przegra z innymi placówkami w regionie.
Z punktu widzenia placówki medycznej kluczowe są też dwa efekty psychologiczne, opisane w literaturze polskiej psychologii organizacji (raport NIW-CRSO 2025 „Wolontariat i aktywność społeczna w Polsce 2020–2024”):
- Dla personelu szpitala — obecność wolontariusza działa jako sygnał uznania społecznego. To czynnik retencji personelu medycznego, którego nie da się kupić premią
- Dla wolontariusza — praca w szpitalu w kryzysie obniża poziom lęku i daje poczucie sprawczości, co przekłada się na trwałe zaangażowanie po zakończeniu fazy ostrej
5 modeli stałej współpracy szpitala z lokalną społecznością
Po fazie kryzysowej rzecz nie kończy się — zaczyna. Trwała współpraca przybiera w polskich placówkach pięć typowych form, które dyrektor może uruchomić.
Model 1 — Fundacja przyszpitalna. Odrębny podmiot prawny (fundacja zarejestrowana w KRS) zbierający środki na sprzęt i inwestycje, których nie sfinansuje NFZ. Klasyczne przykłady: Fundacja „Na Ratunek Dzieciom z Chorobą Nowotworową” przy Klinice Transplantacji Szpiku Akademii Medycznej we Wrocławiu, Fundacja Centrum Zdrowia Dziecka. Pełną analizę modelu — kiedy się opłaca, ile kosztuje, jakie ma ograniczenia — znajdziesz w artykule o własnej fundacji przyszpitalnej.
Model 2 — Rada społeczna placówki. Organ doradczy ustawowy dla szpitali publicznych, w którego skład wchodzą przedstawiciele samorządu, organizacji pacjenckich i lokalnej społeczności. Niedoceniane narzędzie konsultacji.
Model 3 — Partnerstwo z fundacją ogólnopolską. Stała umowa współpracy z WOŚP (zgłoszenia zapotrzebowania w trybie konkursów ofert), Fundacją TVN „Nie jesteś sam”, Fundacją Polsat. Konkursy WOŚP są ogłaszane cyklicznie.
Model 4 — Wolontariat akcyjny przy oddziałach. Stała współpraca z lokalną organizacją wolontariacką (np. wolontariat hospicyjny, Animatorzy Dziecięcego Szpitala). Wymaga porozumienia ramowego ze szpitalem i ewidencji godzin.
Model 5 — Partnerstwo z lokalnym biznesem. Sponsoring konkretnych oddziałów, programy wolontariatu pracowniczego firm, donacje sprzętu w zamian za prawo do widoczności marki na holu szpitala (z uwzględnieniem ograniczeń ustawy o działalności leczniczej dotyczących reklamy).
Najlepiej działa kombinacja co najmniej trzech modeli równolegle. Pojedynczy kanał oznacza zależność, którą trzeba uznać za ryzyko zarządcze.
Podsumowanie
Wsparcie lokalnych społeczności dla szpitali nie jest poetyką ani PR-em — jest funkcjonującą, mierzalną infrastrukturą. W ciągu pięciu lat polskie społeczeństwo przekazało placówkom medycznym sprzęt, środki ochrony i czas wolontariuszy o łącznej wartości setek milionów złotych, działając na podstawie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Dyrektor placówki, który zbuduje sformalizowany system współpracy z lokalnymi NGO, biznesem i samorządem zanim uderzy kolejny kryzys, dysponuje aktywem, którego nie kupi za pieniądze. Pięć modeli opisanych wyżej — fundacja przyszpitalna, rada społeczna, partnerstwo ogólnopolskie, wolontariat akcyjny, partnerstwo z biznesem — działa najlepiej, gdy stosowane są równocześnie.
⬇ DO POBRANIA ZA DARMO
12-punktowa checklista: Jak przyjąć wolontariusza do szpitala
Praktyczny PDF (2 strony) z procedurą krok po kroku w czterech etapach: przygotowanie, przyjmowanie wolontariusza, współpraca, zakończenie. Z listą kluczowych przepisów do zapamiętania.
Pobierz bezpłatną checklistę (PDF) →
Plik PDF, ok. 90 KB
FAQ — Wsparcie lokalnych społeczności dla szpitali
Czy szpital może przyjąć wolontariusza bez pisemnego porozumienia?
Tak, ale tylko jeśli współpraca trwa krócej niż 30 dni. Powyżej 30 dni porozumienie wolontariackie musi mieć formę pisemną (art. 44 ust. 4 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie). W praktyce każde porozumienie warto sporządzać pisemnie — chroni to obie strony i ułatwia ewidencję godzin oraz wystawianie zaświadczeń.
Kto opłaca ubezpieczenie NNW wolontariusza w szpitalu?
Przy współpracy do 30 dni szpital jako korzystający ma obowiązek zapewnić wolontariuszowi ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków (art. 46 ust. 3 ustawy). Powyżej 30 dni wolontariusz objęty jest ochroną z ustawy o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach — koszt po stronie placówki, ale procedura inna niż polisa komercyjna.
Czy szpital może przyjąć darowiznę pieniężną bez umowy?
W praktyce — nie. Każda darowizna powyżej kwoty wskazanej w przepisach o podatku od spadków i darowizn wymaga umowy darowizny (forma pisemna lub akt notarialny przy nieruchomościach). Dla SPZOZ-ów dodatkowo obowiązuje rygor ustawy o finansach publicznych — darowizny rejestrowane są jako przychody i wymagają decyzji organu założycielskiego o przeznaczeniu. Najbezpieczniej kierować darczyńców na konto fundacji przyszpitalnej. Szczegółowe zasady przyjmowania darowizn dla szpitala opisaliśmy w osobnym artykule.
Czy małoletni może być wolontariuszem w szpitalu?
Tak, ale z ograniczeniami. Małoletni, który ukończył 13 lat, może być wolontariuszem po uzyskaniu pisemnej zgody rodzica lub opiekuna prawnego. Małoletni poniżej 13. roku życia może wykonywać świadczenia tylko w wąskim zakresie (np. udział w akcjach informacyjnych) i pod stałą opieką osoby dorosłej. W warunkach szpitalnych — ze względu na ryzyko zakażeń i obciążenie psychiczne — rekomenduje się przyjmowanie wolontariuszy od 16. roku życia.
Jakie obowiązki RODO ma szpital wobec wolontariusza?
Szpital jest administratorem danych osobowych wolontariusza i ma wobec niego obowiązki z art. 13 RODO — w szczególności obowiązek poinformowania o celach przetwarzania danych (zawarcie porozumienia, ewidencja, ubezpieczenie), podstawie prawnej (zgoda, prawnie uzasadniony interes), okresie przechowywania i prawach. Zaleca się dołączenie klauzuli informacyjnej do treści porozumienia wolontariackiego.
Czy darowizny na rzecz szpitala dają darczyńcy ulgę podatkową?
Tak, ale tylko gdy szpital jest organizacją pożytku publicznego (OPP) lub gdy darowizna trafia na cele określone w art. 26 ust. 1 pkt 9 ustawy o PIT (m.in. ochrona zdrowia). Osoba fizyczna może odliczyć do 6% dochodu, osoba prawna do 10%. Darczyńca musi posiadać dowód wpłaty na rachunek bankowy lub umowę darowizny w przypadku darowizn rzeczowych — paragony i dowody gotówkowe nie wystarczają.
Źródła
- Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1491), Internetowy System Aktów Prawnych ISAP — isap.sejm.gov.pl
- Fundacja Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy — podsumowania działań w okresie pandemii COVID-19, newsroom.wosp.org.pl
- Caritas Polska — komunikaty i raporty z pomocy powodzianom 2024, caritas.pl
- CBOS — raporty „Zaangażowanie w organizacje obywatelskie” 2024–2025, „Aktualne problemy i wydarzenia”, cbos.pl
- Narodowy Instytut Wolności — Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego — raport „Wolontariat i aktywność społeczna w Polsce 2020–2024: Synteza badań”, 2025, niw.gov.pl
- Charities Aid Foundation — World Giving Index 2024
- Główny Inspektorat Sanitarny — wytyczne dotyczące środków ochrony osobistej w placówkach medycznych, gov.pl/web/gis
Artykuł przygotowany na podstawie analizy aktów prawnych, raportów organizacji pożytku publicznego i danych statystycznych CBOS. Stan na dzień: 13 maja 2026 r. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych — zwłaszcza dotyczących umów darowizny i ubezpieczenia wolontariuszy — rekomendujemy konsultację z radcą prawnym placówki.