Nadwykonania NFZ 2026 – rozliczenie i dochodzenie zapłaty

Nadwykonania NFZ to świadczenia udzielone pacjentom ponad limit określony w umowie z Funduszem. W 2026 r. o tym, czy szpital odzyska za nie pieniądze, decyduje jedna kluczowa różnica: świadczenia nielimitowane (m.in. ratujące życie, onkologia w ramach kart DiLO, porody i opieka nad noworodkami) NFZ ma obowiązek opłacić w 100% wyceny, natomiast za świadczenia limitowane (planowe zabiegi, część diagnostyki, rehabilitacja) płaci według wskaźników degresywnych – od 30 do 100%. Za świadczenia ratujące życie udzielone w stanie nagłym należy się pełna zapłata, co potwierdził Sąd Najwyższy. Poniżej wyjaśniamy mechanizm, orzecznictwo, procedurę dochodzenia zapłaty oraz rozliczenie w ryczałcie PSZ. Artykuł zaktualizowany: sierpień 2026.

Czym są nadwykonania NFZ?

Nadwykonania to świadczenia zdrowotne wykonane przez placówkę w liczbie przekraczającej limit (kwotę zobowiązania) określony w umowie z NFZ na dany okres rozliczeniowy. Mówiąc wprost: to praca wykonana ponad kontrakt. Co do zasady, po przekroczeniu limitu Fundusz może odmówić zapłaty za świadczenia ponadlimitowe – ale od tej zasady istnieją istotne wyjątki, które przesądzają o finansach oddziału.

Mechanizm bierze się z konstrukcji systemu: NFZ kontraktuje z góry określoną pulę świadczeń, a rzeczywiste potrzeby pacjentów bywają wyższe. Kluczowa zmiana ostatnich lat polega na tym, że część świadczeń została wyłączona spod limitu (są tzw. nielimitowane), a orzecznictwo ugruntowało obowiązek zapłaty za świadczenia ratujące życie. Z perspektywy praktycznej dyrektor placówki musi więc rozróżnić, które nadwykonania są egzekwowalne, a które zależą od dobrej woli i wolnych środków płatnika. Szerszy kontekst kontraktowania opisujemy w przewodniku o kontrakcie z NFZ w 2026 r.

Nadwykonania ratujące życie vs limitowane – różnica w prawie do zapłaty

To najważniejsze rozróżnienie w całym temacie. Prawo do zapłaty zależy nie od tego, „ile” świadczeń wykonano, lecz od tego, czy należą one do zakresu nielimitowanego lub zostały udzielone w stanie nagłym.

Świadczenia w stanie nagłym – obowiązek ustawowy

W stanie nagłym placówka ma nie tylko prawo, ale i obowiązek udzielić pomocy niezależnie od tego, czy limit został wyczerpany. Wynika to z art. 15 ustawy o działalności leczniczej oraz art. 19 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej. Co istotne, obowiązek udzielenia świadczenia w stanie nagłym – i związana z nim możliwość uzyskania zapłaty – dotyczy nawet podmiotów, które nie mają umowy z NFZ.

Orzecznictwo w tej sprawie jest dziś jednoznaczne. W uchwale składu 7 sędziów z 19 marca 2019 r. Sąd Najwyższy przesądził, że za ponadlimitowe świadczenia ratujące życie placówce należy się pełna zapłata – według cen z kontraktu. Rozstrzygnięcie to zakończyło wieloletni spór o to, czy takie świadczenia rozliczać po cenach umownych, czy niżej. Dla dyrektora oznacza to realny tytuł do dochodzenia zapłaty, o ile świadczenie było prawidłowo zakwalifikowane i udokumentowane jako nagłe.

Skala zjawiska w 2025 roku

Skala nadwykonań jest znacząca. Po zamknięciu ksiąg za 2025 r. nadwykonania w świadczeniach nielimitowanych sięgnęły około 1,6 mld zł i – zgodnie z obowiązkiem – zostały opłacone w 100%; umożliwiła to m.in. dotacja Ministerstwa Zdrowia w wysokości 4 mld zł, a pierwsze przelewy trafiły do placówek w marcu 2026 r. Nadwykonania w świadczeniach limitowanych były wyraźnie wyższe (rzędu 3,8 mld zł) i podlegają rozliczeniu według wskaźników degresywnych. Priorytetowo, mimo formalnego limitu, NFZ deklaruje zapłatę w 100% za programy lekowe i chemioterapię.

Jak rozliczyć i dochodzić zapłaty za nadwykonania

Dochodzenie zapłaty to proces, w którym wygrywa placówka lepiej przygotowana dokumentacyjnie. Poniższy algorytm porządkuje kolejne kroki – od kwalifikacji świadczenia po ewentualny pozew.

1. Udokumentuj kwalifikację świadczenia. Zbierz dokumentację potwierdzającą stan nagły lub przynależność do zakresu nielimitowanego – to podstawa całego roszczenia. Sporna kwalifikacja świadczenia jest najczęstszą przyczyną odmowy zapłaty.
2. Sprawozdaj i rozlicz świadczenie w systemie NFZ. Wykaż je w sprawozdawczości. Po zakończeniu kwartału możesz złożyć wniosek o przesunięcie kwot między zakresami, aby w ramach ogólnej kwoty zobowiązania ograniczyć nadwykonania w poszczególnych zakresach.
3. Wystąp pisemnie do NFZ o zapłatę. Złóż wystąpienie z podstawą prawną (art. 15 ustawy o działalności leczniczej, art. 19 ustawy o świadczeniach), wykazem świadczeń i wyceną według cen z kontraktu.
4. Negocjuj ugodę. Zwłaszcza przy świadczeniach limitowanych – to często najszybsza droga do odzyskania części środków.
5. Rozważ drogę sądową. Przy odmowie zapłaty za świadczenia ratujące życie możesz dochodzić roszczenia przed sądem, opierając się na ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Wysokość wyceny świadczenia wynika z taryf, które ustala AOTMiT – mechanizm ten opisujemy w artykule o wycenie świadczeń przez AOTMiT. Aktualne zarządzenia i komunikaty dotyczące rozliczeń publikuje Narodowy Fundusz Zdrowia.

Nadwykonania a ryczałt PSZ – jak liczy się w sieci szpitali

W szpitalach objętych Podstawowym Szpitalnym Systemem Zabezpieczenia (siecią) większość świadczeń jest finansowana ryczałtem. To zmienia logikę nadwykonań. W ryczałcie świadczenia ponadlimitowe nie są płacone 1:1 – po wyczerpaniu ryczałtu jego kwota w całości wyczerpuje zobowiązanie NFZ za dany zakres. Wykonanie ryczałtu wpływa natomiast na jego wysokość w kolejnym okresie rozliczeniowym, dlatego placówki pilnują, by wykonanie było bliskie 100% (w praktyce często ok. 98%).

Świadczenia nielimitowane są z tej logiki wyłączone – rozlicza się je odrębnie, poza ryczałtem, według rzeczywistego wykonania. Dla dyrektora oznacza to, że kluczowe jest prawidłowe przypisanie świadczeń do właściwego strumienia: to, co ratujące życie i nielimitowane, powinno być rozliczane osobno, a nie „ginąć” w ryczałcie. Aneks roczny ze szpitalem jest zawierany w zależności od wykonania ryczałtu. Jak pieniądz idzie za pacjentem w różnych zakresach, tłumaczymy w artykule o tym, ile NFZ płaci za pacjenta.

Warto też śledzić bieżące zmiany zasad rozliczeń. Od 1 kwietnia 2026 r. zmieniły się reguły rozliczania części ambulatoryjnych świadczeń diagnostycznych (m.in. tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, gastroskopia i kolonoskopia u dorosłych) udzielanych ponad wartość umowy. Szersze tło systemowe i najnowsze nowelizacje opisujemy w opracowaniu o systemie ochrony zdrowia w Polsce 2026.

Ugoda z NFZ – kiedy i jak

Ugoda to realne i coraz częściej wykorzystywane narzędzie, zwłaszcza przy nadwykonaniach limitowanych, których Fundusz nie musi opłacić w całości. NFZ może zapłacić za takie świadczenia, jeśli dysponuje wolnymi środkami, a ugoda pozwala uzgodnić kwotę i termin bez długiego procesu sądowego. Zawieranie ugód w zakresie dysponowania środkami publicznymi jest dopuszczalne, o ile ustępstwa stron są racjonalne i uzasadnione interesem publicznym.

Z perspektywy praktycznej dyrektor placówki powinien traktować ugodę jako element strategii negocjacyjnej: przygotować rzetelny wykaz i wycenę nadwykonań, wskazać, które z nich są bezsporne (ratujące życie, nielimitowane), a które planowe, i na tej podstawie negocjować rozliczenie. Silna dokumentacja podnosi pozycję negocjacyjną i skraca drogę do wypłaty. Nadwykonania są jednym z kilku źródeł płynności placówki – pozostałe (NFZ, KPO, fundusze UE, leasing, oddłużenie) zestawiamy w przewodniku o finansowaniu i inwestycjach w szpitalu 2026.

Podsumowanie

O tym, czy szpital odzyska pieniądze za nadwykonania, decyduje reżim świadczenia. Nielimitowane (ratujące życie, onkologia, porody, programy lekowe) NFZ ma obowiązek opłacić w 100% i rozlicza je odrębnie; limitowane podlegają wskaźnikom degresywnym (30-100%) i wchłania je ryczałt. Za świadczenia ratujące życie w stanie nagłym należy się pełna zapłata według cen z kontraktu – to stabilny fundament roszczeń, potwierdzony przez Sąd Najwyższy. Klucz do skutecznego dochodzenia zapłaty to dokumentacja kwalifikacji świadczenia, prawidłowe rozliczenie, wystąpienie do NFZ i – w razie potrzeby – ugoda lub droga sądowa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy NFZ płaci za nadwykonania?

To zależy od rodzaju świadczenia. Za świadczenia nielimitowane (ratujące życie, onkologia w ramach kart DiLO, porody, opieka nad noworodkami, programy lekowe) NFZ ma obowiązek zapłacić 100% wyceny. Za świadczenia limitowane (planowe zabiegi, część diagnostyki, rehabilitacja) nie ma bezwzględnego obowiązku i płaci według wskaźników degresywnych – od 30 do 100% wyceny.

Czym różnią się nadwykonania ratujące życie od limitowanych?

Świadczenia ratujące życie udzielane są w stanie nagłym, w którym placówka ma ustawowy obowiązek pomocy niezależnie od limitu (art. 15 ustawy o działalności leczniczej, art. 19 ustawy o świadczeniach). Za takie świadczenia należy się pełna zapłata według cen z kontraktu, co potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 19 marca 2019 r. Świadczenia limitowane to planowe procedury, za które ponad limit Fundusz nie musi płacić w całości.

Jak dochodzić zapłaty za nadwykonania?

Najpierw udokumentuj kwalifikację świadczenia (stan nagły lub zakres nielimitowany), następnie sprawozdaj i rozlicz je w systemie NFZ, a potem wystąp pisemnie o zapłatę z podstawą prawną i wyceną według kontraktu. Jeśli Fundusz odmawia, negocjuj ugodę, a przy świadczeniach ratujących życie możesz dochodzić roszczenia przed sądem, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Jak nadwykonania rozliczane są w ryczałcie PSZ?

W ryczałcie świadczenia ponadlimitowe nie są opłacane 1:1 – po wyczerpaniu ryczałtu jego kwota wyczerpuje zobowiązanie NFZ za dany zakres. Wykonanie ryczałtu wpływa jednak na jego wysokość w kolejnym okresie rozliczeniowym. Świadczenia nielimitowane są rozliczane odrębnie, poza ryczałtem, według rzeczywistego wykonania.

Czy można zawrzeć ugodę z NFZ w sprawie nadwykonań?

Tak. Ugoda jest dopuszczalna i często stosowana, zwłaszcza przy nadwykonaniach limitowanych. NFZ może zapłacić za nie, jeśli dysponuje wolnymi środkami, a ugoda pozwala uzgodnić kwotę i termin bez procesu. Kluczem jest rzetelny wykaz i wycena świadczeń oraz wskazanie, które nadwykonania są bezsporne.

Ile wyniosły nadwykonania w 2025 roku?

Po zamknięciu ksiąg za 2025 r. nadwykonania w świadczeniach nielimitowanych sięgnęły około 1,6 mld zł i zostały opłacone w 100% (m.in. dzięki dotacji Ministerstwa Zdrowia w wysokości 4 mld zł). Nadwykonania w świadczeniach limitowanych były wyższe – rzędu 3,8 mld zł – i podlegają rozliczeniu według wskaźników degresywnych.

Źródła

• Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – art. 19 (świadczenia w stanie nagłym)
• Ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej – art. 15 (obowiązek udzielenia świadczenia w stanie nagłym)
• Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 19 marca 2019 r. dotycząca zapłaty za ponadlimitowe świadczenia ratujące życie
• Zarządzenia Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia dotyczące rozliczeń w ramach PSZ oraz świadczeń nielimitowanych
• Komunikaty NFZ i Ministerstwa Zdrowia dotyczące rozliczenia nadwykonań za 2025 r. (dane z lutego-marca 2026 r.)