Małopłytkowość (trombocytopenia) oznacza zmniejszenie liczby płytek krwi poniżej wartości uznawanych za prawidłowe. Choć u części osób jest wykrywana przypadkowo podczas rutynowej morfologii, w niektórych przypadkach może prowadzić do zwiększonej skłonności do krwawień lub być pierwszym sygnałem poważniejszej choroby. Obniżona liczba płytek krwi nie jest rozpoznaniem samym w sobie – zawsze wymaga ustalenia przyczyny.
Czym jest małopłytkowość?
Płytki krwi (trombocyty) są niewielkimi elementami krwi odpowiedzialnymi za prawidłowe krzepnięcie. Powstają w szpiku kostnym z megakariocytów i żyją średnio od 7 do 10 dni. Ich zadaniem jest szybkie zamknięcie uszkodzonego naczynia krwionośnego oraz uruchomienie procesu tworzenia skrzepu.
Za prawidłową liczbę płytek uznaje się zwykle wartość od 150 do 400 tysięcy na mikrolitr krwi. O małopłytkowości mówi się wtedy, gdy wynik spada poniżej 150 tysięcy/µl. Sam stopień obniżenia nie zawsze odzwierciedla nasilenie objawów. U części pacjentów liczba płytek wynosi około 120–140 tysięcy i nie powoduje żadnych dolegliwości, podczas gdy u innych gwałtowny spadek do znacznie niższych wartości może prowadzić do poważnych krwawień.
Największe ryzyko występuje zwykle wtedy, gdy liczba płytek spada poniżej 20–30 tysięcy/µl, jednak ocena zagrożenia zawsze zależy również od wieku pacjenta, chorób współistniejących oraz przyczyny małopłytkowości.
Dlaczego liczba płytek krwi może się obniżyć?
Mechanizm powstawania małopłytkowości można podzielić na trzy główne grupy.
Pierwszą stanowi zmniejszona produkcja płytek w szpiku kostnym. Może być ona związana z niedoborem witaminy B12 lub kwasu foliowego, chorobami nowotworowymi układu krwiotwórczego, uszkodzeniem szpiku przez chemioterapię, radioterapię, alkohol czy niektóre leki. Produkcja trombocytów może być również zaburzona podczas ciężkich zakażeń wirusowych.
Drugim mechanizmem jest nadmierne niszczenie płytek krwi. Najczęściej ma ono podłoże immunologiczne – układ odpornościowy błędnie rozpoznaje własne płytki jako obce i zaczyna je eliminować. Tak dzieje się między innymi w immunologicznej małopłytkowości (ITP), ale podobny mechanizm może występować również w przebiegu chorób autoimmunologicznych, takich jak toczeń rumieniowaty układowy.
Trzecia grupa obejmuje zwiększone zużycie lub zatrzymywanie płytek. W niektórych schorzeniach dochodzi do ich intensywnego wykorzystywania w procesie krzepnięcia, natomiast przy znacznym powiększeniu śledziony płytki mogą być gromadzone właśnie w tym narządzie, przez co ich liczba we krwi obwodowej ulega zmniejszeniu.
Najczęstsze przyczyny małopłytkowości
Zakres możliwych przyczyn jest bardzo szeroki. W praktyce klinicznej lekarz bierze pod uwagę zarówno choroby łagodne, jak i wymagające pilnego leczenia.
Do najczęstszych należą:
- immunologiczna małopłytkowość (ITP),
- infekcje wirusowe, między innymi COVID-19, wirus Epsteina-Barr, cytomegalia, wirusowe zapalenia wątroby czy HIV,
- działania niepożądane leków, w tym niektórych antybiotyków, leków przeciwpadaczkowych lub heparyny,
- choroby autoimmunologiczne,
- marskość wątroby i nadciśnienie wrotne,
- niedobory witaminy B12 i kwasu foliowego,
- choroby szpiku kostnego, takie jak białaczki czy zespoły mielodysplastyczne,
- nadmierne spożywanie alkoholu,
- ciąża, w której może występować łagodna małopłytkowość ciężarnych.
U części pacjentów pojedynczy nieprawidłowy wynik okazuje się zjawiskiem laboratoryjnym. Zdarza się tak w przypadku tzw. małopłytkowości rzekomej, gdy płytki zlepiają się w probówce, powodując fałszywie zaniżony wynik morfologii. Dlatego pierwszym krokiem często jest powtórzenie badania lub wykonanie rozmazu krwi.
Jakie objawy może powodować małopłytkowość?
Przez długi czas choroba może przebiegać bezobjawowo. Dolegliwości pojawiają się zwykle wtedy, gdy liczba płytek znacznie się obniży lub spadek nastąpi bardzo szybko.
Najbardziej charakterystycznym objawem jest zwiększona skłonność do krwawień. Pacjenci zauważają, że nawet niewielkie urazy powodują rozległe siniaki, a drobne skaleczenia krwawią dłużej niż zwykle.
Typowe objawy obejmują również drobne czerwone lub fioletowe wybroczyny na skórze, szczególnie na kończynach dolnych. Są to niewielkie punktowe krwawienia, które nie znikają po uciśnięciu.
U części osób pojawiają się częste krwawienia z nosa, krwawienia z dziąseł podczas mycia zębów lub obfite miesiączki. W cięższych przypadkach może dojść do obecności krwi w moczu, stolcu albo do samoistnych krwawień z przewodu pokarmowego.
Niepokojącym sygnałem są także objawy neurologiczne, takie jak silny ból głowy, zaburzenia widzenia czy nagłe pogorszenie stanu świadomości. Mogą one świadczyć o krwawieniu wewnątrzczaszkowym i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.
Czy każdy niski wynik oznacza chorobę?
Nie. Znaczenie ma zarówno wartość liczby płytek, jak i okoliczności wykonania badania. Jednorazowy wynik na poziomie 140–145 tysięcy/µl u osoby bez objawów często wymaga jedynie kontroli. Inaczej wygląda sytuacja, gdy liczba płytek w krótkim czasie spada z 250 do 90 tysięcy lub gdy obniżeniu towarzyszą krwawienia.
Lekarz zawsze analizuje również pozostałe parametry morfologii. Jeżeli jednocześnie występuje niedokrwistość lub zmniejszona liczba leukocytów, konieczna może być szersza diagnostyka chorób szpiku.
Jak wygląda diagnostyka małopłytkowości?
Podstawowym badaniem jest morfologia krwi z oceną liczby płytek. W przypadku nieprawidłowego wyniku lekarz zwykle zleca jego powtórzenie oraz wykonanie rozmazu krwi obwodowej.
Kolejnym etapem jest szczegółowy wywiad. Istotne znaczenie mają przebyte infekcje, stosowane leki, choroby przewlekłe, spożywanie alkoholu oraz występowanie podobnych problemów w rodzinie.
Zakres dalszych badań zależy od podejrzewanej przyczyny. Mogą obejmować ocenę parametrów krzepnięcia, prób wątrobowych, stężenia witaminy B12 i kwasu foliowego, badań w kierunku chorób autoimmunologicznych lub zakażeń wirusowych.
Jeżeli istnieje podejrzenie choroby szpiku kostnego, hematolog może zlecić biopsję szpiku. Badanie to pozwala ocenić, czy produkcja płytek przebiega prawidłowo oraz wykluczyć nowotwory układu krwiotwórczego.
W niektórych przypadkach wykonywane jest również USG jamy brzusznej w celu oceny wielkości śledziony i wątroby.
Na czym polega leczenie małopłytkowości?
Nie istnieje jedno leczenie odpowiednie dla wszystkich pacjentów. Terapia zawsze zależy od przyczyny obniżonej liczby płytek oraz stopnia nasilenia objawów. Jeżeli problem wynika z niedoborów witamin, podstawą jest ich uzupełnienie. W przypadku działań niepożądanych leków konieczna może być zmiana terapii.
W immunologicznej małopłytkowości stosuje się najczęściej glikokortykosteroidy, immunoglobuliny lub nowoczesne leki stymulujące produkcję płytek. U części pacjentów konieczne bywa leczenie biologiczne, a w wybranych przypadkach rozważa się usunięcie śledziony. Jeżeli małopłytkowość jest objawem innej choroby, na przykład nowotworu krwi lub marskości wątroby, leczenie koncentruje się przede wszystkim na chorobie podstawowej.
Przy bardzo niskiej liczbie płytek oraz aktywnych krwawieniach konieczna może być hospitalizacja i przetoczenie koncentratu płytek krwi.
Kiedy należy zgłosić się do lekarza?
Każdy utrzymujący się spadek liczby płytek wymaga wyjaśnienia, nawet jeśli nie powoduje dolegliwości. Szczególnie pilnej konsultacji wymagają sytuacje, gdy pojawiają się liczne wybroczyny, samoistne krwawienia z nosa lub dziąseł, krew w moczu lub stolcu albo nagły spadek liczby płytek w kolejnych badaniach. Wczesna diagnostyka pozwala ustalić, czy małopłytkowość ma łagodny, przemijający charakter, czy jest objawem choroby wymagającej specjalistycznego leczenia.
W OpenMed w Warszawie możesz przeprowadzić diagnostykę zaburzeń morfologii krwi oraz konsultacje internistyczne i hematologiczne. Jeżeli wynik badań wykazał obniżoną liczbę płytek krwi lub pojawiły się objawy sugerujące małopłytkowość, możesz umówić wizytę telefonicznie lub przez rejestrację online.
materiały partnera (wp)12