Doustne suplementy odżywcze (ONS) w polskich szpitalach — refundacja, dostępność i koszt dla placówki (2026)

Doustne suplementy odżywcze (ONS) — środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego, potocznie nazywane nutridrinkami — to często jedyne narzędzie, którym szpital może realnie zatrzymać postępujące niedożywienie u pacjenta zdolnego do połykania. Dotyczy to nawet 30–50% osób hospitalizowanych w Polsce. Mimo to ONS pozostają jedyną formą leczenia żywieniowego, której NFZ nie finansuje w szpitalu jako odrębnej procedury — koszt w całości obciąża budżet oddziału. Ten artykuł pokazuje, dlaczego problem jest systemowy, jak zmienia go rozporządzenie z grudnia 2025 roku i co konkretnie może zrobić zarządzający placówką.

Czym są ONS i kiedy są potrzebne pacjentowi w szpitalu?

Doustne suplementy odżywcze (ang. oral nutritional supplements, ONS) to kompletne lub niekompletne diety przemysłowe do picia, dostarczające w skoncentrowanej formie energii, białka, witamin i mikroelementów. Włącza się je u pacjentów, którzy mogą połykać, ale samodzielne odżywianie nie pokrywa ich zapotrzebowania — najczęściej na oddziałach onkologicznych, chirurgicznych, geriatrycznych i intensywnej terapii.

W praktyce klinicznej ONS pełnią rolę pomostu między dietą doustną a inwazyjnym leczeniem żywieniowym. Jeśli pacjent zje 60% posiłku zamiast 100%, samym apelem o „proszę zjeść więcej” niczego się nie zmieni — potrzebny jest produkt, który dostarczy 300–600 kcal i 12–20 g białka w 200 ml. Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN) rekomenduje wczesne włączenie ONS jako standard opieki u pacjentów z ryzykiem żywieniowym wykrytym w przesiewowej ocenie.

Z perspektywy organizacyjnej kluczowe jest rozróżnienie, do której kategorii leczenia żywieniowego należą ONS. To rozróżnienie ma bezpośrednie przełożenie na sposób finansowania, co pokazuje poniższe zestawienie.

Pełniejszy kontekst całej architektury żywienia klinicznego — od kwalifikacji, przez procedurę, po rozliczenie — opisujemy w głównym opracowaniu o żywieniu klinicznym w szpitalu od strony placówki.

Czy ONS są refundowane przez NFZ w szpitalu?

Nie. W warunkach szpitalnych ONS nie stanowią odrębnie refundowanej pozycji — koszt zakupu obciąża budżet oddziału lub całej placówki. To istotna anomalia: NFZ refunduje niemal wszystkie pozostałe formy leczenia żywieniowego (dojelitowe, pozajelitowe — jako procedury punktowe), a w warunkach ambulatoryjnych refunduje także część preparatów ONS na receptę. Sam ONS w szpitalu jest jedynym wyłączeniem z tego systemu.

Mechanizm jest prosty: szpital otrzymuje płatność za hospitalizację w ramach Jednorodnych Grup Pacjentów (JGP) lub ryczałtu PSZ, w której koszty żywienia nie są wyodrębnione. Z perspektywy księgowej ONS to zatem koszt, który nie ma osobnej metki w rozliczeniu — nie świeci w tabeli JGP jako „pozycja do zwrotu”, nie ma dedykowanego strumienia, który dyrekcja widzi jako osobną linijkę w analizie kosztów.

Skutek? Gdy budżet jest napięty, a konkurencja o środki ostra, ONS stają się pierwsze do cięcia — bo łatwo je odsunąć, tłumacząc, że „jakoś będzie”. W praktyce konkurują o pieniądze z lekami ratującymi życie, materiałami jednorazowymi, naprawami sprzętu i dodatkowymi dyżurami. Z perspektywy medycyny to fałszywe przeciwstawienie — dobrze odżywiony pacjent szybciej wraca do sprawności. Z perspektywy płynności placówki — to realna walka.

Dlaczego ONS znikają z oddziału mimo wskazań klinicznych?

ONS znikają z oddziału z czterech powtarzalnych powodów: braku dedykowanego finansowania, formalnego (a nie egzekwowanego) obowiązku oceny stanu odżywienia, sztywnego systemu zamówień publicznych oraz braku jasnego właściciela procesu w strukturze szpitala. Każdy z tych mechanizmów działa samodzielnie — razem dają efekt, który widzi pacjent: „proszę kupić swoje”.

Formalna ocena bez konsekwencji. Polskie szpitale mają obowiązek przesiewowej oceny stanu odżywienia od 1 stycznia 2012 roku — narzędziami NRS 2002 lub SGA u dorosłych, na siatkach wzrastania u dzieci. Wyniki muszą się znaleźć w dokumentacji medycznej. Problem nie polega na braku przepisu, tylko na tym, że przepis bywa „odhaczany” — ocena trafia do dokumentacji, ale nie uruchamia konkretnego zlecenia ONS ani konsultacji dietetyka. Według raportów POLSPEN z lat 2010–2020 zalecane leczenie żywieniowe otrzymuje jedynie 20–40% pacjentów w potrzebie.

Zamówienia publiczne kontra elastyczność kliniczna. ONS to nie jeden produkt, lecz cała rodzina: różne kaloryczności, dawki białka, warianty z błonnikiem lub bez, preparaty dla pacjentów z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, różne objętości, smaki i konsystencje – w tym preparaty o modyfikowanej konsystencji dla pacjentów z dysfagią. System zakupów publicznych preferuje natomiast standaryzację: jednego dostawcę, jedną specyfikację, najniższą cenę. Gdy przetarg wybiera „jednego zwycięzcę”, oddział dostaje ograniczony wachlarz — a pacjenta nie da się dopasować do umowy.

Brak właściciela procesu. Jeśli w szpitalu nie ma dietetyka klinicznego, a zespół żywieniowy istnieje wyłącznie na papierze, decyzja o ONS spada na lekarza prowadzącego lub pielęgniarkę — czyli na najbardziej obciążonych ludzi na oddziale. W takich warunkach leczenie żywieniowe staje się tym, co robi się „jak będzie czas”. A czas w szpitalu jest jak wolne łóżko: zawsze go mniej, niż wynika z teorii.

Logistyka magazynu. Nawet jeśli szpital ONS kupuje, w krytycznym momencie ich nie ma „tu i teraz” — bo nie ma minimalnych stanów na oddziale, preparat jest w aptece szpitalnej oddalonej o kilometr korytarzy, a zamówienie wymaga trzech dokumentów. Logistyka ma jedną zasadę: im trudniej coś uzyskać, tym rzadziej się po to sięga.

Jakie są skutki braków ONS dla pacjenta i placówki?

Skutki kliniczne są dobrze udokumentowane: niedożywienie wydłuża hospitalizację, zwiększa ryzyko zakażeń, opóźnia gojenie ran i podnosi śmiertelność wśród hospitalizowanych nawet o 20–50%. Pacjent, który nie dostaje ONS przy potwierdzonym ryzyku żywieniowym, ma gorsze rokowanie — to nie jest opinia, tylko jeden z najlepiej zweryfikowanych wniosków medycyny opartej na dowodach w obszarze leczenia żywieniowego.

Skutki finansowe dla placówki są ukryte, ale realne. Wydłużone pobyty, readmisje, droższe leczenie powikłań — wszystko to wraca w ogólnym koszcie hospitalizacji, którego NFZ nie rekompensuje proporcjonalnie. Brak ONS to klasyczny przykład „oszczędności”, która z perspektywy całego cyklu leczenia generuje wyższe koszty niż wydatek na sam preparat.

„Zalecane leczenie żywieniowe otrzymuje jedynie 20–40% pacjentów w potrzebie.”
— Źródło: opracowania POLSPEN na podstawie danych z lat 2010–2020

Najcichszym mechanizmem jest przerzucenie kosztu na pacjenta. Gdy ONS brakuje, rodzina kupuje preparaty sama — w aptece, za 1000–2000 zł miesięcznie. To rozwiązanie ratuje pojedynczą sytuację, ale systemowo niszczy równość dostępu do leczenia: wsparcie żywieniowe zaczyna zależeć od portfela i od tego, czy ktoś bliski może jeździć po aptekach. W żadnym innym obszarze terapii nie zgodzilibyśmy się na taką logikę. Skala problemu niedożywienia szpitalnego pozostaje w Polsce niemal niezmieniona — pokazujemy to szczegółowo w analizie tego, jak niedożywienie w polskich szpitalach zmieniało się przez ostatnie 25 lat.

Co zmieniło rozporządzenie z 2026 roku w sprawie ONS?

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 12 grudnia 2025 roku (Dz.U. 2025 poz. 1780), które weszło w życie 1 stycznia 2026 roku z terminem dostosowania do 1 września 2026 roku, ujednolica standard organizacyjny żywienia zbiorowego w szpitalach — ale wprost nie tworzy dedykowanego strumienia finansowania dla ONS. Standard porządkuje jadłospisy, wymaga ich opracowania przez dietetyka, wprowadza obowiązek publikacji menu i okresowych badań laboratoryjnych — natomiast ONS pozostają poza tym mechanizmem, podobnie jak żywienie wyłącznie dojelitowe i pozajelitowe.

Praktyczne konsekwencje nowego standardu dla codziennego talerza pacjenta omawiamy w opracowaniu o nowym standardzie żywienia szpitalnego od 2026 roku. Z perspektywy dostępności ONS ważniejsze są jednak dwie pochodne reformy: zaktualizowane taryfy AOTMiT, w których część kosztów żywienia została wreszcie uwzględniona w wycenie hospitalizacji (obwieszczenie Prezesa AOTMiT z 7 stycznia 2026 roku), oraz nowelizacja zarządzenia Prezesa NFZ porządkująca rozliczanie produktów żywienia dojelitowego i pozajelitowego w opiece długoterminowej. Same ONS w szpitalu wciąż jednak nie zyskały odrębnej linii budżetowej.

Co może zrobić zarządzający placówką, by zwiększyć dostępność ONS?

Bez rewolucji systemowej szpital może zwiększyć dostępność ONS w ciągu kilku miesięcy, używając czterech dźwigni jednocześnie: ścieżki klinicznej powiązanej z oceną odżywienia, logistyki magazynu z minimalnymi stanami na oddziale, jasnego właściciela procesu w strukturze placówki oraz wyodrębnionej linii kosztu w analizie wewnętrznej. Pojedyncza dźwignia nie zadziała — razem zmieniają obraz.

• Ścieżka kliniczna sprzężona z oceną. Przesiew NRS 2002 lub SGA przy przyjęciu ma automatycznie uruchamiać interwencję — zlecenie ONS u pacjenta ≥3 punkty i konsultację dietetyka — a nie kończyć się wpisem w dokumentacji. To kwestia procedury wewnętrznej, nie nowych przepisów.
• Logistyka magazynu. Minimalne stany ONS na oddziale i jasny model wydawania (apteka → magazyn → oddział) muszą działać jako mechanizm, nie jako improwizacja. Brak zapasu = brak interwencji w 24 godzinach od kwalifikacji.
• Właściciel procesu. Dietetyk kliniczny lub zespół żywieniowy z realnym mandatem, współpracujący z apteką szpitalną i kierownikami oddziałów. Bez tego decyzja o ONS rozmywa się między lekarzem prowadzącym a pielęgniarką.
• Wyodrębniona linia kosztu. ONS jako osobna pozycja w analizie kosztów placówki — pozwala policzyć realny ciężar interwencji i porównać go z kosztem powikłań niedożywienia. Bez tej widoczności temat zawsze przegrywa konkurencję o pieniądze.

Brak dietetyka klinicznego, który spina te dźwignie w jeden mechanizm, jest jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów „ukrytego kosztu” w polskich szpitalach — temat ten szczegółowo analizujemy w odrębnym opracowaniu o ukrytym koszcie braku dietetyka klinicznego.

Podsumowanie

Dostępność ONS na oddziale to test, którego wynik mówi więcej o zarządzaniu placówką niż o sytuacji finansowej kraju. W systemie, w którym niedożywienie dotyka 30–50% przyjmowanych pacjentów, a obowiązek oceny istnieje od ponad dekady, braki ONS sygnalizują, że między przepisem a praktyką wciąż jest zbyt dużo przestrzeni. Reforma 2026 nie zamyka luki — porządkuje żywienie zbiorowe i wycenę hospitalizacji, ale ONS jako odrębna linia budżetowa pozostają na liście rzeczy do zrobienia. Do tego czasu największą dźwignią pozostaje organizacja wewnątrz placówki: ścieżka kliniczna, logistyka, właściciel procesu i wyodrębniona linia kosztu. Bez nich pieniądze z systemu i tak ominą oddział, a pacjent dostanie zdanie: „proszę kupić swoje”.

Najczęściej zadawane pytania

Czy szpital musi kupować ONS pacjentowi z ryzykiem niedożywienia?

Szpital nie ma formalnego obowiązku zakupu ONS jako odrębnej procedury — NFZ nie refunduje ich osobno. Ma natomiast obowiązek przeprowadzenia przesiewowej oceny stanu odżywienia (od 1 stycznia 2012 roku) i — przy stwierdzeniu ryzyka — wdrożenia adekwatnej interwencji żywieniowej. W praktyce ONS są standardem opieki rekomendowanym przez ESPEN, a ich brak przy potwierdzonych wskazaniach może być jedną z nieprawidłowości wykazywanych w kontrolach jakości żywienia szpitalnego.

Ile kosztują ONS i czy pacjent może je kupić sam w aptece?

Jedna butelka ONS o objętości 200–300 ml kosztuje 10–20 zł, a typowe zalecenie to 2–4 sztuki dziennie. Miesięczny koszt zakupu prywatnego to 1000–2000 zł. Część preparatów jest refundowana ambulatoryjnie na receptę z ryczałtową lub procentową dopłatą pacjenta — wymaga to jednak wystawienia recepty po wypisie, co nie rozwiązuje problemu pacjenta na oddziale.

Czym różnią się ONS od żywienia dojelitowego?

ONS to suplementy podawane drogą doustną u pacjenta zachowującego akt połykania — uzupełniają dietę naturalną. Żywienie dojelitowe to podaż diet przemysłowych przez zgłębnik, gastrostomię lub jejunostomię u pacjenta, który nie może odżywiać się doustnie. Z perspektywy NFZ to dwa odrębne światy: ONS w szpitalu nie mają odrębnej refundacji, a żywienie dojelitowe jest rozliczane jako procedura punktowa doliczana do osobodnia.

Czy reforma żywienia szpitalnego z 2026 roku zmienia status ONS?

Bezpośrednio nie. Rozporządzenie z 12 grudnia 2025 roku (Dz.U. 2025 poz. 1780) ujednolica standard organizacyjny żywienia zbiorowego, ale nie tworzy dedykowanej linii finansowania dla ONS w szpitalu. Reforma poprawia jednak ogólną wycenę hospitalizacji (taryfy AOTMiT z 7 stycznia 2026 roku) i porządkuje rozliczanie żywienia dojelitowego oraz pozajelitowego w opiece długoterminowej.

Kogo dotyczy obowiązek przesiewowej oceny stanu odżywienia w szpitalu?

Każdego pacjenta przyjmowanego do leczenia w szpitalu, z wyjątkiem szpitalnego oddziału ratunkowego. U dorosłych stosuje się skalę NRS 2002 lub SGA, u dzieci ocenę na siatkach wzrastania. Wynik musi znaleźć się w dokumentacji medycznej, a u pacjentów z ryzykiem (≥3 punkty w NRS 2002) powinna nastąpić pogłębiona ocena i kwalifikacja do leczenia żywieniowego.

dsai, Zdjęcie z Pexels (autor: Pixabay)