W 2026 roku Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych przeznaczył na program „Aktywny samorząd” 306,1 mln zł — o ponad 30 mln zł więcej niż rok wcześniej. Dla domów pomocy społecznej, w których mieszka 78,3 tys. osób, w większości ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, otwiera to konkretne możliwości sfinansowania wózków elektrycznych, sprzętu elektronicznego, protez i — po raz pierwszy w 2026 r. — pomocy mieszkaniowej dla osób przygotowujących się do opuszczenia placówki.
Problem jest jeden i twardy: żaden mieszkaniec DPS nie dostanie środków sam z siebie. Cała integracja programu z procesem rehabilitacji w placówce zależy od tego, jak sprawnie kadra DPS poprowadzi mieszkańca przez procedurę PCPR/MOPS — od identyfikacji potrzeby, przez ewentualną zgodę sądu opiekuńczego, po elektroniczne złożenie wniosku w SOW. Ten artykuł pokazuje krok po kroku, jak to zrobić zgodnie z dokumentem „Kierunki działań” PFRON na 2026 rok.
Kluczowe wnioski
- Budżet programu w 2026 r.: 306,1 mln zł (wzrost z 275,8 mln zł w 2025 r.).
- Adresy zamieszkania liczą się literalnie: wniosek mieszkańca DPS składa się do PCPR/MOPS właściwego dla adresu DPS, a nie poprzedniego miejsca zameldowania.
- Nowość 2026 — Moduł III (pomoc mieszkaniowa dla absolwentów i osób z barierami architektonicznymi) oraz Obszar C Zadanie 6 (manualny wózek multipozycyjny dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną).
- Zwiększono kwoty na prawo jazdy: w 2026 r. PFRON podniósł limit dofinansowania (kategorie B, C, C+E, T) — to jedyna kategoria z waloryzacją w stosunku do 2025 r.
- Nabór Modułu I (Obszary A–D): 1.03.2026 — 31.08.2026; Obszar E: 16.02.2026 — 30.11.2026; Moduł III: 2.04.2026 — 4.12.2026.
- Krytyczna pułapka dla DPS: dla mieszkańców ubezwłasnowolnionych potrzebne jest postanowienie sądu opiekuńczego przed złożeniem wniosku — procedura sądowa trwa średnio 2–4 miesiące, więc działania trzeba rozpocząć w styczniu lub lutym.
Podstawa prawna integracji programu z rehabilitacją w DPS
Domy pomocy społecznej działają na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (rozdział 2 działu II). Świadczą usługi bytowe, opiekuńcze, wspomagające i edukacyjne na poziomie standardu określonego w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej. W ramach tych usług placówki realizują indywidualne plany wsparcia (IPW), w których uwzględniają potrzeby rehabilitacyjne — w tym te wykraczające poza typowy zakres usług DPS.
Program „Aktywny samorząd” jest realizowany na podstawie art. 47 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. To zadanie ustawowe PFRON, finansowane corocznie z funduszu i powierzane do realizacji samorządom powiatowym. Beneficjentem jest osoba z niepełnosprawnością — nie placówka — co oznacza, że DPS pełni rolę jednostki pomocniczej, a nie wnioskodawcy.
Te dwa akty prawne łączy proste założenie: mieszkaniec DPS — jako osoba z niepełnosprawnością — zachowuje pełnię uprawnień do programów PFRON, a placówka ma obowiązek wspierać go w korzystaniu z nich w ramach realizacji IPW. Brak takiego wsparcia w praktyce — bardzo częsty w mniejszych DPS-ach — to nieformalne ograniczanie praw mieszkańca.
Aktywny Samorząd 2026 — co się zmieniło względem 2025 roku
Dokument „Kierunki działań” na 2026 rok został przyjęty uchwałą nr 7/2026 Zarządu PFRON z 28 stycznia 2026 r. W stosunku do 2025 r. wprowadzono trzy istotne zmiany strukturalne, które wpływają na sposób, w jaki DPS-y mogą korzystać z programu.
Zmiana 1: Nowy Moduł III — pomoc mieszkaniowa
To pierwsza w historii programu wsparcie mieszkaniowe. Składa się z dwóch zadań:
- Zadanie 1 — zamiana mieszkania niedostępnego architektonicznie na mieszkanie spełniające indywidualne kryterium dostępności (pomoc jednorazowa). Wymóg: znaczny stopień niepełnosprawności i dysfunkcja narządu ruchu lub wzroku.
- Zadanie 2 — pomoc absolwentom w wynajęciu samodzielnego mieszkania (do 36 miesięcy, ze stopniowo zmniejszającym się dofinansowaniem). Wymóg: pełna zdolność do czynności prawnych, status absolwenta (do 60 mies. od ukończenia szkoły) lub osoby opuszczającej WTZ/placówkę opiekuńczą.
Dla DPS-ów Moduł III ma realne zastosowanie wobec mieszkańców z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, którzy w toku procesu rehabilitacyjnego osiągnęli na tyle wysoki poziom samodzielności, że są przygotowani do opuszczenia placówki — a sami nie mają możliwości lokalowych. To narzędzie wpisuje się w nurt deinstytucjonalizacji opieki długoterminowej — odejścia od dużych placówek na rzecz wsparcia bliżej domu – który postulują Strategia Rozwoju Usług Społecznych do 2035 r. oraz Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Ten sam kierunek dotyczy najmłodszych mieszkańców placówek: jak pokazał raport NIK, dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną w DPS wciąż czekają na realne formy pieczy rodzinnej zamiast pobytu w instytucji.
–
Zmiana 2: Nowy Obszar C Zadanie 6 — manualny wózek multipozycyjny
Adresowany do osób w wieku szkolnym lub aktywności zawodowej, z niepełnosprawnością sprzężoną (co najmniej dwie przyczyny wydania orzeczenia), z koniecznością stałego korzystania z ręcznego wózka inwalidzkiego dopasowanego do indywidualnych ograniczeń. To zadanie uzupełnia istniejącą lukę między wózkiem standardowym refundowanym przez NFZ a wózkiem elektrycznym z Obszaru C Zadanie 1.
Zmiana 3: Zwaloryzowane kwoty na prawo jazdy
W 2026 r. PFRON pozostawił bez zmian większość kwot maksymalnych z 2025 r., ale podniósł limity dofinansowania na pomoc w uzyskaniu prawa jazdy (Obszar A Zadania 2 i 3). Oznacza to, że dla DPS-ów rozważających przygotowanie wybranego mieszkańca do prowadzenia samochodu (np. w ramach przygotowania do opuszczenia placówki) — środki są obecnie korzystniejsze niż rok wcześniej.
| Obszar / Moduł | Forma wsparcia | Maksymalna kwota dofinansowania (2026) | Zastosowanie w DPS |
|---|---|---|---|
| A — bariery transportowe | Oprzyrządowanie samochodu, prawo jazdy kategorii B/C/C+E/T | Oprzyrządowanie auta: do 73 500 zł; prawo jazdy: do 5 544 zł (kat. B); kursy specjalne: wyższe limity | Mobilność mieszkańców, którzy mogą prowadzić auto; element przygotowania do opuszczenia DPS. |
| B — społeczeństwo informacyjne | Sprzęt elektroniczny, oprogramowanie, urządzenia brajlowskie, szkolenia | Sprzęt: do 10 500 zł (osoby niewidome — łącznie z brajlem do 27 825 zł); szkolenia: do 2 310 zł (z możliwością zwiększenia o 100%); serwis: do 1 733 zł | Najczęściej wykorzystywany w DPS — laptop, tablet, czytnik ekranu, kontakt online z rodziną, telemedycyna. |
| C — bariery w poruszaniu się | Wózek elektryczny, skuter, proteza III poziomu, wózek multipozycyjny (NOWE) | Wózek elektryczny: do 17 600 zł, z opinią eksperta do 27 500 zł; protezy: 13 200 – 33 000 zł zależnie od poziomu amputacji; serwis wózka/skutera: do 3 850 zł | Kluczowy obszar dla mieszkańców z dysfunkcją narządu ruchu — zwiększa zakres samodzielnego przemieszczania się w DPS i poza nim. |
| D — aktywność zawodowa | Opieka nad osobą zależną (żłobek/przedszkole) | Indywidualnie | Marginalne zastosowanie w DPS — dotyczy mieszkańców pełniących funkcję opiekuna prawnego dziecka. |
| E — wentylacja domowa | Refundacja kosztów energii elektrycznej dla osób korzystających z respiratora | Indywidualnie, na podstawie rzeczywistego zużycia energii | Adresowany do mieszkańców DPS dla przewlekle somatycznie chorych, korzystających ze wsparcia oddechowego. |
| Moduł II — edukacja wyższa | Czesne, dodatek na koszty kształcenia | Czesne: koszty rzeczywiste do 4 620 zł na semestr (powyżej tej kwoty — jeśli dochód wnioskodawcy nie przekracza 764 zł netto); dodatki: od 347 zł do 924 zł na semestr (zależnie od warunków) | Realny dla mieszkańców studiujących zaocznie lub online; może łączyć się z Obszarem B (sprzęt do nauki). |
| Moduł III — mieszkanie (NOWY) | Zad. 1: zamiana mieszkania; Zad. 2: wynajem dla absolwentów do 36 mies. | Według kosztu odtworzenia 1 m² publikowanego przez Bank Gospodarstwa Krajowego — kwartalnie aktualizowane przez PFRON | Realny dla mieszkańców opuszczających DPS w ramach indywidualnego programu usamodzielnienia; wymóg pełnej zdolności do czynności prawnych. |
Mieszkaniec DPS jako wnioskodawca — kwestie prawne, które rozstrzygają o sukcesie
To najczęściej zaniedbywany etap procedury i jednocześnie najczęstsza przyczyna formalnych odrzuceń wniosków. Dotyczy on dwóch fundamentalnych kwestii: miejsca zamieszkania oraz zdolności do czynności prawnych.
Adres zamieszkania mieszkańca DPS
Zgodnie z definicją z Kodeksu cywilnego (art. 25), miejscem zamieszkania jest miejsce, w którym osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Mieszkaniec DPS, który został tam umieszczony decyzją administracyjną i nie planuje zmiany, ma jako miejsce zamieszkania adres placówki — a nie poprzedniego zameldowania. Ma to konkretne konsekwencje:
- Wniosek składa się do PCPR/MOPS właściwego dla adresu DPS (np. dla DPS w Krośnie — do PCPR w Krośnie, niezależnie od tego, skąd mieszkaniec pochodził).
- Dokument tożsamości mieszkańca powinien zawierać aktualny adres zamieszkania (jeśli nie — można go potwierdzić zaświadczeniem z DPS).
- W praktyce: większość DPS-ów ma już ustaloną relację z lokalnym PCPR — warto ją wykorzystać przy konsultowaniu wniosków.
Zdolność do czynności prawnych — sytuacja typowa w DPS-ach dla osób psychicznie chorych
Według danych GUS spośród 904 domów pomocy społecznej w Polsce 175 placówek to DPS-y dla osób przewlekle psychicznie chorych (najliczniejsza kategoria), a 121 dla osób w podeszłym wieku z otępieniem. Znacząca część ich mieszkańców jest częściowo lub całkowicie ubezwłasnowolniona orzeczeniem sądu — a to fundamentalnie zmienia procedurę aplikowania o środki PFRON.
| Status mieszkańca | Kto składa wniosek | Wymagane dokumenty | Czas realizacji formalności |
|---|---|---|---|
| Pełnoletni z pełną zdolnością do czynności prawnych | Sam mieszkaniec, opcjonalnie z asystą pracownika DPS | Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, dowód osobisty, dokumentacja medyczna | Bez dodatkowej zwłoki (wniosek można złożyć od razu) |
| Częściowo ubezwłasnowolniony | Mieszkaniec za zgodą kuratora — kurator współpodpisuje wniosek | Postanowienie sądu o ubezwłasnowolnieniu, dane kuratora | Standardowy bieg sprawy (uzyskanie zgody kuratora — zwykle szybkie) |
| Całkowicie ubezwłasnowolniony | Opiekun prawny (mianowany przez sąd) lub dyrektor DPS pełniący funkcję opiekuna | Postanowienie o ubezwłasnowolnieniu, postanowienie o ustanowieniu opiekuna, postanowienie sądu opiekuńczego o wyrażeniu zgody na czynność przekraczającą zwykły zarząd | 2–4 miesiące (czas oczekiwania na rozprawę i postanowienie sądu rejonowego) |
Praktyczna integracja z Indywidualnym Planem Wsparcia mieszkańca
Indywidualny Plan Wsparcia (IPW) jest podstawowym narzędziem planowania pracy z mieszkańcem DPS. Wpisuje się w szerszy nurt holistycznego podejścia do opieki długoterminowej, w którym terapia, edukacja i wsparcie społeczne łączą się w jedną zaplanowaną całość. Integracja programu PFRON z IPW oznacza świadome wpisywanie do planu działań rehabilitacyjnych, które wymagają wsparcia zewnętrznego — a następnie systematyczne aplikowanie o nie. Trzy kroki, które warto wbudować w cykl planowania pracy zespołu:
Krok 1: Coroczny przegląd IPW pod kątem programu
Najlepszy moment to styczeń każdego roku — przed startem naboru w Module I (1 marca). Zespół terapeutyczno-opiekuńczy przegląda IPW każdego mieszkańca i zaznacza potrzeby możliwe do sfinansowania ze środków PFRON. To pozwala uniknąć sytuacji, w której potrzeba pojawia się w czerwcu, a do końca naboru zostaje 8 tygodni — przy 2–4-miesięcznej procedurze sądowej dla osób ubezwłasnowolnionych.
Krok 2: Wyznaczenie koordynatora programu w DPS
Mała placówka (do 50 mieszkańców) — jedna osoba, najczęściej pracownik socjalny lub starszy terapeuta. Większa placówka (powyżej 100 mieszkańców) — zespół 2–3 osobowy. Koordynator nie pisze wszystkich wniosków sam, ale ma w głowie cały kalendarz programu, kontakty z PCPR i wie, kogo angażować przy konkretnym typie wsparcia. To rola, która pozwala uniknąć rozproszonego, przypadkowego wnioskowania.
Krok 3: Ewaluacja efektu wsparcia
Po realizacji dofinansowania (np. zakupie wózka elektrycznego) po 6 i 12 miesiącach przeprowadza się ocenę wpływu na funkcjonowanie mieszkańca: liczba samodzielnych wyjść poza DPS, udział w zajęciach grupowych, relacje rodzinne. Wyniki tej ewaluacji są dwukrotnie ważne: po pierwsze, dają konkretne argumenty przy kolejnych wnioskach; po drugie, pozwalają placówce wykazać efekty rehabilitacyjne w sprawozdawczości do organu prowadzącego.
Checklista — 8 kroków dla kadry DPS przed startem naboru 2026
- Wyznacz koordynatora programu w placówce i zorganizuj szkolenie wewnętrzne dla zespołu terapeutycznego.
- Przejrzyj IPW wszystkich mieszkańców i zidentyfikuj potencjalne potrzeby możliwe do sfinansowania w 2026 r.
- Sprawdź status prawny każdego potencjalnego wnioskodawcy (pełnia praw / kuratela / ubezwłasnowolnienie całkowite).
- Złóż do sądu opiekuńczego wnioski o zgodę na czynność dla mieszkańców ubezwłasnowolnionych — najlepiej do końca lutego.
- Załóż Profil Zaufany dla dyrektora DPS i opiekunów prawnych poprzez bank lub urząd.
- Skontaktuj się z PCPR/MOPS właściwym dla adresu DPS i ustal sposób komunikacji w roku 2026.
- Przygotuj dokumentację dla każdego wniosku: orzeczenia, opinie lekarskie, dwie oferty handlowe, postanowienia sądu.
- Zaplanuj ewaluację efektu po 6 i 12 miesiącach od realizacji wsparcia — wpisz do IPW jako element procesu rehabilitacyjnego.
Trzy bariery systemowe i jak je obejść
Bariera 1: Brak świadomości w kadrze DPS
Najczęstszy problem — w wielu placówkach kadra terapeutyczno-opiekuńcza traktuje program „Aktywny samorząd” jako narzędzie skierowane wyłącznie do osób żyjących w środowisku otwartym. To błędne przekonanie wynika z literalnego brzmienia preambuły programu („osoby żyjące w społeczności lokalnej”), ale ignoruje fakt, że mieszkaniec DPS jest częścią lokalnej społeczności i ma prawo do wszystkich form rehabilitacji społecznej, w tym wspieranych przez PFRON. Przeciwdziałanie: szkolenia wewnętrzne, włączenie tematu do briefingu zespołu i uczestnictwo w spotkaniach informacyjnych PCPR.
Bariera 2: Bariery formalne w przypadku osób ubezwłasnowolnionych
Sąd opiekuńczy musi wyrazić zgodę na każdą czynność przekraczającą zwykły zarząd — a zakup sprzętu za kilkadziesiąt tysięcy złotych takiej zgody zdecydowanie wymaga. Procedura sądowa, choć obecnie sprawniejsza dzięki digitalizacji, nadal trwa średnio kilka miesięcy. Przeciwdziałanie: planowanie z wyprzedzeniem (styczeń–luty), korzystanie z pomocy radcy prawnego DPS lub lokalnego punktu nieodpłatnej pomocy prawnej.
Bariera 3: Słaba synchronizacja z PCPR/MOPS
PCPR-y mają ograniczone zasoby kadrowe i często nie znają specyfiki pracy z mieszkańcami DPS. Skutek: wnioski są wzywane do uzupełnień nawet w sprawach drobnych, co przy odległościach DPS–PCPR i procedurach wewnętrznych placówki potrafi opóźnić rozpatrywanie o tygodnie. Przeciwdziałanie: jednorazowe spotkanie warsztatowe kadry DPS z pracownikami PCPR przed startem naboru — uzgodnienie sposobu komunikacji, listy typowych błędów i osoby kontaktowej po obu stronach. Ten sam mechanizm współpracy międzyinstytucjonalnej sprawdza się przy planowaniu bezpiecznego wypisu pacjenta geriatrycznego ze szpitala do DPS — gdzie sprawne przekazanie informacji decyduje o ciągłości rehabilitacji.
Najczęściej zadawane pytania
Czy mieszkaniec DPS w ogóle może składać wnioski w programie „Aktywny samorząd”?
Tak, bez ograniczeń wynikających z faktu zamieszkiwania w DPS. Program „Aktywny samorząd” jest adresowany do osób z niepełnosprawnościami niezależnie od miejsca zamieszkania — w domu rodzinnym, mieszkaniu samodzielnym czy DPS. Mieszkaniec spełniający kryteria stopnia niepełnosprawności i wieku ma takie same prawa jak osoba żyjąca poza placówką.
Do którego PCPR/MOPS składa się wniosek mieszkańca DPS?
Do PCPR/MOPS właściwego dla adresu DPS, a nie dla poprzedniego miejsca zamieszkania. Zgodnie z art. 25 Kodeksu cywilnego miejscem zamieszkania jest miejsce stałego pobytu — w przypadku osoby umieszczonej w DPS na podstawie decyzji administracyjnej jest to adres placówki.
Co zrobić, jeśli mieszkaniec jest całkowicie ubezwłasnowolniony?
Wniosek składa opiekun prawny — najczęściej członek rodziny lub dyrektor DPS, jeśli to on został wyznaczony przez sąd. Konieczne jest uzyskanie dodatkowo postanowienia sądu opiekuńczego o wyrażeniu zgody na czynność przekraczającą zwykły zarząd. Dotyczy to każdego zakupu o znacznej wartości — w praktyce wszystkich form wsparcia w Obszarze C (wózek, proteza), Obszarze A (oprzyrządowanie auta, prawo jazdy) i większości w Obszarze B.
Czy DPS może być oficjalnym wnioskodawcą zamiast mieszkańca?
Nie. Beneficjentem programu jest zawsze osoba z niepełnosprawnością, a nie placówka. DPS pełni jedynie rolę pomocniczą — wspiera mieszkańca lub jego opiekuna prawnego w przygotowaniu wniosku, dostarcza dokumentację, koordynuje opinie lekarskie. Nie ma jednak odrębnej kategorii „wniosek z DPS”.
Jak częstotliwie można korzystać z programu? Czy w kolejnych latach można aplikować ponownie?
Tak, ale w większości obszarów obowiązują okresy karencji. Najistotniejszy: w Obszarze B (z wyłączeniem Zadania 5 — serwis sprzętu) ponowna pomoc może być udzielona dopiero po 5 latach od poprzedniej. W Obszarze C — różnie zależnie od zadania (np. serwis wózka co rok). Samorząd powiatowy może odstąpić od tych okresów w wyjątkowych przypadkach (pogorszenie stanu zdrowia, utrata sprzętu).
Czy DPS musi pokryć udział własny mieszkańca (10%)?
Nie — udział własny pokrywa wnioskodawca, czyli mieszkaniec (lub jego opiekun prawny), z dochodów własnych (renta, emerytura, oszczędności). Dom pomocy społecznej nie ma obowiązku ani podstawy prawnej do współfinansowania zakupów osobistych mieszkańca. W praktyce w przypadkach społecznie uzasadnionych można szukać dodatkowego wsparcia przez fundacje, ZUS (świadczenia jednorazowe) lub gminę pochodzenia mieszkańca.
Co się dzieje, jeśli mieszkaniec opuści DPS po otrzymaniu sprzętu?
Sprzęt pozostaje własnością mieszkańca — nie placówki. Nie ma obowiązku zwrotu dofinansowania, jeśli wsparcie zostało prawidłowo rozliczone. Jest to istotne w kontekście planowania usamodzielnienia: wsparcie z programu „Aktywny samorząd” można świadomie wykorzystać jako element przygotowania do opuszczenia DPS (sprzęt do nauki, prawo jazdy, wsparcie z Modułu III).
Źródła i akty prawne